Martxoak 8: EMAKUMEEN NAZIOARTEKO EGUNA

 EMAKUME  GUZTIEN  EGUNA

GORA  MARTXOAK 8

Zuri, beltz ala gorriak, 

nola ez ere horiak,

zahar gazte edo nerabe

bai eta jaio berriak.

Lami, azti, sirenatxo,

sorgintxo maitagarriak,

lan edo langabezian

lanean diren langileak.

Indarkeria matxista

jasandako izakiak,

hor borrokan dabiltzanei

sortzen egoera berriak.

Zorionak denentzako

pertsonai harrigarriak.

GORA MARTXOAREN 8a!

GORA  EMAKUME GUZTIAK!

                           Ane Zulaika

Eta NIK, ZUK, BERAK, ZER EGITEN DUGU

BAKOITZAK, EMAKUMEEN EGOERA HOBETZEKO?

MARTXOAk 8aren INGURUAN: EMAKUME ASMATZAILE BATZUK

EMAKUMEEI 

 ESKERTU 

BEHARREKO 11 

ASMAKUNTZA





Hemen doakizu emakumeek asmatutako 11 gauzen zerrenda

1. 1. Garagardoa, emakume askori esker.
No sabemos con certeza quién fue la persona que fabricó la cerveza por primera vez, pero, según las investigaciones realizadas por la historiadora Jane Peyton, las mujeres fueron las encargadas de elaborar la cerveza durante varios siglos. Según una noticia publicada en 2010 en el periódico británico The Telegraph, "hace casi 7000 años, en Mesopotamia y Sumeria, las habilidades de las mujeres resultaban imprescindibles, hasta el punto de que ellas eran las únicas que podían elaborar la cerveza o tener una taberna".

2. Oinarri karratua duen paperezko poltsa, Margaret Knight.
Margaret Knight se dio cuenta de que las bolsas de papel con la base de otra forma no eran nada útiles, así que inventó una máquina para cortar y pegar bases cuadradas a las bolsas. Antes de que pudiera patentar la máquina de hierro que había diseñado, un hombre, Charles Annan, le robó la patente alegando que una mujer no podría haber ideado algo tan complicado. Knight presentó una demanda y demostró que el prototipo lo había inventado ella. Recuperó la patente en 1871.

3. Sukalde-tresna garbigailua, Josephine Cochrane.
Josephine Cochrane, miembro de la alta sociedad, estaba harta de que sus sirvientes rompieran la vajilla de porcelana constantemente, así que inventó el primer lavavajillas funcional en 1886.

4. Suteetatik ihes egiteko eskailera, Anna Connelly.
Anna Connelly patentó la primera salida de incendios exterior con escalera en 1897. A principios del siglo XX, el modelo de Connelly empezó a formar parte de muchas normativas de seguridad obligatorias de Estados Unidos.

5.  Monopolya, Elizabeth Magie.
Elizabeth Magie inventó el Monopoly, que originalmente se llamaba The Landlord's Game (El juego del Terrateniente), en 1903. Magie lo creó "para demostrar los efectos dramáticos del acaparamiento de tierras".

6. Kotxe baten aurreko eta atzeko kristalak garbitzeko gailua, Mary Anderson.
En 1903, Mary Anderson se dio cuenta de que los conductores tenían que parar y bajarse del coche para limpiar la nieve y el hielo. Ideó el limpiaparabrisas (un brazo con una lámina de goma que podía activarse sin salir del coche), solicitó la patente en 1904 y se la concedieron en 1905.

7. Txokolatezko pepitadun gailetak, Ruth Wakefield.
En 1930 Ruth Wakefield, que regentaba un albergue llamado Toll House Inn, estaba preparando galletas para sus invitados y se dio cuenta de que no le quedaba chocolate de cobertura. Entonces troceó una tableta de Nestlé, pensando que se mezclaría y se derretiría al hornearlo, pero no fue así.

8. Eguzkiaren energía erabiltzen duten berogailuz ornitutako etxea, Maria Telkes.
Maria Telkes trabajó en el Instituto Tecnológico de Massachusetts en un proyecto de investigación sobre la energía solar. En la década de 1940 diseñó la primera casa con calefacción que funcionaba gracias a la energía solar junto a la arquitecta Eleanor Raymond.

9. Software programak, Grace Hopper.
La doctora Grace Murray Hopper, que era informática, inventó COBOL, el primer lenguaje de programación de software intuitivo, en la década de 1950. Curiosamente, en 1969, recibió el primer premio al Hombre del Año en la categoría de Informática.

10. Kevlar-a, Stephanie Kwolek.
La investigación de Stephanie Kwolek en el ámbito de los componentes químicos para la empresa DuPont le llevó a inventar el kevlar —el material que se utiliza para fabricar chalecos antibalas—, que se patentó en 1966.

11. Zelula-amak isolatzea, Ann Tsukamoto.
Ann Tsukamoto es una de las dos personas que consiguió una patente en 1991 por el proceso de aislamiento de células madre humanas. Su trabajo ha servido para avanzar en la comprensión del sistema circulatorio de los pacientes que sufren cáncer, y podría llevar al descubrimiento de una cura para esta enfermedad.

(Informazio hau “The Huffington Post”ek argitaratu zuen eta Irene de Andrés Armenteros-ek itzuli zuen ingeleratik)

…

MARTXOAK 8aren INGURUAN: LEHEN EMAKUME ARGAZKILARI EUSKALDUNA

EULALIA ABAITUA, EUSKAL HERRIKO LEHEN EMAKUME ARGAZKILARIA

EULALIA ABAITUA argazkilaria (1853-1943) Bilbon jaio zen. Bera jaio eta handik gutxira hil zen bere ama.

Bartzelonan ikasi zuen Eulaliak. Baina bigarren gerrate karlista hasi zenean ihesi joan behar izan zuen Abaitua familiak Liverpool-era (Ingalaterra). Ingalaterran ezkondu zen Eulalia, 19 urterekin, 1872an, eta han, Liverpool hirian, ezagutu eta sakondu zuen argazkilaritzan. 1878. urte inguruan senar-emazteak Bizkaira itzuli ziren, eta Begoña basilikaren ondoan jarri ziren bizitzen, eginarazi zuten ingeles estiloko txalet batean. Sotoan argazki-laborategia jarri zuen Eulaliak.

Hasieran etxekoei egiten zizkien argazkiak: sendikoei, neskameei, haurtzainei, lorezainei, sukaldariei, umeen irakasleei... Argazkia egin soilik ez, mozorrotzeko ere eskatzen zien, behar bazen, eta argazkirako tokia ere prestatu egiten zuen.

Herri xehea ere islatzen du argazkietan Eulaliak: Erribera azokako sardina-saltzaileak, Ibaizabal bazterreko arropa-garbitzaileak, edo

esnezaleak, arrantzaleak…

 Jendeaz gain, Bilboko arkitektura ikus daiteke bere argazkietan, edo orduko ohiturak eta festak. Esate baterako, erlijio-festak, zeren Begoña basilikatik gertu bizi zenez, oso eskura zuen festa-giro hura, eta hara hurbiltzen zen handi-jendea erretratatzera.

Baina handi-jende hori Eulaliaren etxera ere joaten zen. Garai hartako burges familia bat zen berea. Ez zuen sekula estutasun ekonomikorik ezagutu, eta horregatik bihurtu zuen Eulaliak argazkilaritza, edo kazetaritza grafikoa, bere afizio. Ona zen bere zaletasunean: bere lana ikertu dutenek esaten dute nahiko argazki onak egiten zituela.

Esan dugu Begoñarekin lotura oso estua izan zuela, baina ezin da esan Begoñatik mugitu ez zenik. Alde batetik, Bilboko erdigunean ere bizi izan zelako, eta bestetik, leku askotan ibili zelako argazkiak egiten: Arratia bailaran, Sestaon, Lekeition, Ondarroan, Donostian, Madrilen, Malagan, Lourdesen, Venezian, Kretan…

 Eulalia Abaitua 1943an hil zen. Hil ondoren bere hainbat argazki geratzen zaizkigu Bilboko Euskal Museoan, argazkien herena, adituen ustez: 2.500 argazki; batzuk plaka estereoskopikoak dira. Plaka hauetan argazkia hiru dimentsiotan ikusten da. (Hauetariko hamasei argazki ikusgai daude Gernikan, Euskal Herria Museoan, ekainaren 17ra arte)  

2.500 argazki horietan emakume asko ageri dira; agian anonimotasunetik atera nahi izan zituenak. Bere izena ere ezezaguna izan zen, zeren argitaratu diren hainbat irudiren argazki-oinetan “Señora de …” gisara ageri dira, senarraren abizenarekin, alegia.

Baina senarraren abizena ez, baizik eta Eulalia Abaitua izen-abizenak dituzte, besteak beste, Bilboko kale batek, Guadalajarako beste batek eta Madrileko Valdemoro herriko biribilgune edo glorieta batek. 

(Biografia hau HABE-IKASBILek argitaratua da)

Hona hemen Eulaliak egindako argazki batzuk

(Bere hainbat argazki behin betirako bilduman "Euskal Museoan" (Bilbo: Unamuno Plaza 4) ikusi daitezke.)

MARTXOAK 8: EMAKUMEEN NAZIOARTEKO EGUNA

MARIE COULUN Euskal feminismoaren aitzindari

Parisen jaio arren, Marie Coulun lehen emakume feminista euskalduna bezala hartzen da. Esan bezala, Frantziako hiriburuan jaio zen Coulun, 1837an. Ondoren, baina, madame d’Abbadia d’Arrast bezala ezagunagoa egin zen, izan ere, 21 urte zituela Charles Abadia Urrustoi-rekin ezkondu zelako. Charles, Marie eta beren seme-alabek, familiak Baigorrin (Behe Nafarroa) zuen Etxauzko gazteluan igarotzen zuten urtearen zatirik luzeena; gainontzeko hilabeteak, aldiz, Parisen ematen zituzten.
Marie Coulon protestantea zen eta horrek zenbait arazo eragin omen zizkion senarraren familiarekin, seme-alabak ere protestantismoan hezi baitzituen. Frantziako Emakumeen Kontseilu Nazionalak (CNFF) eta Emakumeen Eskubideen Aldeko Belgikako Ligak antolatutako lehendabiziko kongresu feministetan parte hartu zuen Marie Coulonek, CNFFeko partaide bezala.

Emakumeen “sufragio eskubidea” (hauteskundeetan emakumeak botoa emateko eskubidea) temati defendatu zuen Coulonek eta Askatutako Emakumeen Patronatuaren Obra taldeko idazkari nagusia izan zen. Talde horrek espetxeratutako emakumeak bisitatzen zituen eta kartzela utzi ondoren ere laguntza eskaintzen zien. Era berean, alkoholismoak emakumeei eragindako kalteen aurka lan egiten zuten zenbait taldetan lagundu zuen Coulunek.
Azken finean, emakumeen eskubideen aldeko aktibista sutsua izan zen eta emakumeen egoera hobetzeko borroka egin zuen. Hainbat eta hainbat egunkari eta aldizkaritan iritzi artikuluak idatzi zituen, gehienetan emakumeekin zerikusia zuten gaien inguruan. Bere alaba Lisettek, gainera, amaren testigua hartu zuen gerora.

Lisette Abadia Urrustoi Pau-en (Frantzia) jaio zen 1859an, eta, bere ama bezala, bizitza osoa emakumeen eta justizia sozialaren aldeko borrokan eman zuen. Etxauzen zendu zen 1902an, 43 urterekin.
Ama-alaben ustez, «jatorrian gizonak eta emakumeak berdinak ziren, baina gerora emakumeek mendez mende inoiz berreskuratu ez duten indarra galdu zuten». Ama-alaben iritziz, biziki garrantzitsua zen emakumeek indar fisiko handia izatea, eta, horretarako, gimnasia egiten zuten egunero. Euskal Herriko mendiak oinez zeharkatu zituzten ama-alabek, eta hainbat txokotako emakume euskaldunak ezagutu zituzten horrela, baita haien bizimodu eta ohiturak ere.

Gerora, Maria eta Lisettek idatzi zituzten idazki eta liburuetan “eskualdun emakume azkarrak” moduan aipatuko zituzten euskal emakume haiek, emakume euskaldunek bazutelako eurek hainbeste estimatutako indar fisiko, kemen eta adorea. Kontuan izan behar da garai hartako gizartearentzat emakumeak andere zurrun eta ahulak zirela.

Emakumeen aldeko militantea izan ondoren bizitza osoan, Marie 1913an hil zen, Zalantzarik gabe, Marie Coulun eta bere alaba Lisette euskal feminismoren aitzindari garrantzitsuak izan zirela esan genezake.

 (1933an eman zuten botoa lehen aldiz emakumeek Estatu Espainolean, eta 1945ean Frantziar Estatuan)

EULALIA ABAITUA   Lehen emakume argazkilari  euskalduna

Eulalia Abaitua euskal argazkilaritzaren bene-benetako aitzindaria izan zen. 1853ko urtarrilaren 25ean Bilbon jaio eta bertan hil zen 1943ko irailaren 16an.

Maria Elvira Juliana izenarekin bataiatu zuten, baina, jaio eta egun gutxira bere ama hil egin zen, eta, hala, amaren izena hartu zuen omenaldi gisa, Eulalia. Eulaliaren aita, Luis de Abaitua, merkataria zen, eta, emaztea hiltzean, inude (umeez arduratzen zen emakumea) bat kontratatu zuen bai Eulalia bera bai Felipe seme zaharrena hezteko.

Familia aberatseko kide, Katalunian egin zituen Eulaliak ikasketak. 1872an, Juan Narciso de Olano y Picavea de Lesaca ontzi jabearekin ezkondu zen Abaitua, eta lau seme-alaba izan zituzten. Erresuma Batuko Liverpool hirira joan zen bizitzera familia bizkaitarra, Euskal Herria karlista eta liberalen arteko gerran ari zelako.  Bertan ezagutu zuen Eulaliak argazkilaritza. Arte honekin erabat maiteminduta, argazkiak egiteko beharrezko aparailuak erosi zituen Erresuma Batuan eta argazkilaritzako teknika ezberdinak ikasi zituen.

Behin guda amaituta, 1878 inguruan, Euskal Herrira itzuli ziren Abaitua, senarra eta euren seme-alabak, eta etxebizitza eraiki zuten Bilboko Begoña auzoko basilikaren ondoan: Pino jauregia. Etxeko sotoan argazkilaritza laborategia jarri zuen Eulaliak eta bertan abiatu zuen argazkilari bezala egindako lan ugaria.

1941ean, Eulaliak Pino jauregia utzi zuen azken urteak Bilboko Kale Nagusian igarotzeko. Bi urte geroago hil zen, 1943ko irailean.

Eulalia Abaitua da Euskal Herriko lehen emakume argazkilaria, aurretik, ez baita beste emakumerik ezagutzen. Pertsona xume eta umilak, gehienetan erabat anonimoak, ziren bere kamerarekin irudikatzen zituen protagonistak. Hori dela eta, bere lanek balio handiko dokumentu historikoa osatzen dute, garai hartako ohitura, jai eta tradizioak ezin hobeki jasotzen dituztelako. Azken batean, gure herriaren bizitza ezagutzeko ezin hobeak dira. Eulaliak, gainera, bereziki gogoko zuen emakumeak irudikatzea, baserri zein hiri eremuetako andreak. Euren eguneroko bizimodua ezagutzeko garrantzi handia du bizkaitarraren lanak.

Abaituaren lanak Bilboko Euskal Museoaren bilduman daude. Zehazki, 2.500 argazki inguru daude bertan. 1990ean aurkeztu zen lehenengoz emakume bilbotar honen lana eta dagoeneko bost erakusketa antolatu ditu Bilboko museoak. Hiru gai jorratzen dira bereziki Abaituaren lanetan: bizitza pribatua, mundu tradizionala eta hiritarra, eta bidaiak.

Eulalia Abaituak egindako argazki batzuk