AGATE DEUNA

Otsailak 5, AGATE  DEUNA

Otsailak 4, AGATE  DEUNA  BEZPERA

Nondik dator Agate Deuna ospatzeko ohitura?

 Agate Deuna, Dona Agata edota Santa Ageda, santa eta martiri kristauaren eguna otsailaren 5a bada ere, Euskal Herrian erritual guztiak bezperan egiten dira. Euskal Herri osoan ospatzen da, baina Bizkaian sekulako indarra du jai honek, Arratiako abesbatza izanik ospetsuena. Euskal kristau tradizioari jarraituz, San Migel litzateke Euskal Herriaren zaindaria, irailaren 29an ospatzen da bere jaia, eta Agate Deuna gure zaindarisa. Santa Ageda bezpera dugu, Euskal Herriko eguna, etxe guztiak kantuz pozteko aukeratua duguna -dio gure geografiaren luze-zabalean zabalduen dagoen kopletako batek.

Historiak esaten duenez, Agate Deuna siziliarra omen zen, 230. urtean jaioa. Oso neska ederra zenez, Erromak Sizilian zuen Quinciano izeneko gobernadore paganoak Agateren amodioa lortu nahi izan zuen.  Agate, berriz, kristau sutsua omen zen, eta ez zuen Quincianok ezkontzeko egin zion proposamena onartu. Gobernadoreak oso gaizki hartu zuen neskaren ezezko erantzuna eta amorruz bete zen. Agate kartzelan sartu, eta borreroen esku utzi zuen tortura zezaten. Bularrak moztu egin omen zizkioten eta hogeita bat urte zituela, hil zen 251ko otsailaren 5ean. Kristauentzat neskato hau izan da Europako mendebaldean izan duten lehenengoetako birjin martiria.

Eta zer egiten du santa siziliar honek Euskal Herrian? Eta holako indarraz, gainera!

Erantzuna ez dago argi. Batzuek diotenez, marinelek eta itsasgizonek ekarri zuten neska honen historiaren berri euskal portuetara, eta hortik zabaldu omen zen gure lurralde osora. Baliteke hala izatea. Badira, berriz, jai hau asko ere zaharragoa dela esaten dutenak.  Hauen ustez, neguko solstizioaren ondorengo jaietako bat izan liteke eta otsailean oraindik lo dagoen lurra esnatzeko erritmopean errito zaharrekin loturik legoke: gogora dezagun nola jotzen den lurra makilaz. Hauek diotenez, bazen jai zahar bat egun horietan, eta kristauek  Agate Deunaren tradizioa ezarri omen zuten tradizio jentil zaharraren gainean, Eguberri egunean Kristoren jaiotza, edota udako solstizioarekin, san Joanen eguna jarriaz, egin zuten bezalaxe. Nork daki!

Dena den, sineskeria eta kondaira asko dago jai honen euskal usadioan: esan oi da ahuntz edo katu itxuraz agertu izan zaiela gaizkile bat edo besteri bere zigorra emanez hauei egindako gaiztakeriengatik. Bestalde, Nafarroako Ablitas herrian uste zutenez, Agate Deunaren bezperako gauean banatzen omen ziren hurrengo urte osorako ekaitzak. Era berean, garai batean, baserri giroan, Agate deuna mundura umeak ekarri berri zituzten emakumeen zaindaria izaten zela diote, eta ume jaio berriari esnerik eman ezin zioten amek, santa horri eskatzen ziotela laguntza. Hainbat herritan, jai hau, biziki loturik dago inauteriarekin. Herri askotan, bezperako gauean,  elizetako ezkilak jotzen zituzten eta nekazariek zahato zaharrak erre eta gero errautsak bildu eta baso eta soroetan zabaltzen zituzten suteak eta izurriak aldentzeko.

Antzina, gauez abesten ziren Santa Ageda koplak eta mutil gazteak bakarrik ibil zitezkeen gau horretan kantari, baina XX. mendeko azken hamarkadetan jai hau emakumeentzat eta adin guztietako jendearentzat zabaldu zen.

AGATE DEUNA, SAN BLAS eta KANDELARIO eguna

SANTA AGEDA -AGATE DEUNA- (otsailak 5),  SAN BLAS (otasilak 3), KANDELARIO EGUNA (otsailak 2)

Kopla-kantari  ibiltzen da jendea, etxez etxe, Santa Ageda bezperan, otsailaren 4an, eskuan makila hartuta, makilaz lur-joka eta, kantua amaitzean, Eup! oihuka.

Makilaz lur-joka eta eupadaka? Zer dela eta? Zer dela eta egun horretan bakarrik kantatzen da makilaz lur-joka eta eupadaka?

Ea zer iruditzen zaizuen azalpen hau:

Inoren etxean ate-joka jardun eta, diosala egiteko, ohikoa da Eup! hitza erabiltzea: Bizi al zarete? esan nahi izango balu bezala.

Santa Ageda bezperan, ordea, makilaz lur-joka jarduten da; beraz, lurrari esango balitzaio bezala Bizi al zara? Izan ere, neguaren erdi-erdia izaki, lurra "lo" dago, eta lurra "esnatzeko" kantatzen da makilaz lur-joka eta eupadaka.

Izan ere, lurra "esnatzen" ez bada, ez dator udaberria, eta

ez badator udaberria... akabo bizia!

Neguaren erdi-erdian egokitzen da, bai, Agate Deuna bezpera, eta honen aurreko egunean, San Blas:

San Blas, ito arte hartu arnas,  dio euskal esaera zaharrak, eztarriko osasuna, ohitura zaharraren arabera, santu horrek zaindu dezakela  gogorarazteko. Ez da harritzekoa, alde batetik,  gaur egun ere, hainbatek  “San Blas soka” deiturikoa lepotik zintzilika erabilatzea hamabi egunez, eta, bestalde, “San Blas opilak” jateko tradizioak jarraitzea, eztarriko minetatik salbu egoteko.

Agian bi ohitura horiengatik, Agate Deunaren kopla zaharrean hauxe esaten da:  … eztarriz sano gabiltza eta kanta nahi dugu gogoz.

Eta San Blas bezperan, otsailaren 2an, Kandelario eguna, beti ere neguaren luze-laburra (ea asko ala gutxi falta zen negua amaitzeko) iragartzen duen jaia esaera zaharretan:

*Kandelaria bero, negua gero; kandelaria hotz, negua motz. *Kandelario, elurra dario.

*Kandelarioz elurra, joan da neguaren beldurra.

*Kandelarioz euria, laster da udaberria.

*Kandelarioz eguzki, negua dator atzetik.

Kandelario eguneko eguraldiaz gainera, hartza zen, garai bateko Euskal Herrian, neguaren luze-laburra  iragartzen zuena; izan ere, hartzak ere jakin nahi zuen udaberria bazetorren ala ez, eta otsailean, Kandelario egunean edo, irteten zen leize-zuloko lozorrotik. Duela urte asko desagertu ziren hartzak gure lurretatik.  

Hartza, Euskal Herrian, neguaren luze-laburraren iragarle, eta Ipar Amerikan muxar antzeko marmota bat daukate horretarako, zinemak erakutsi digunez.

Kandelario eguna, jakina, kandelak  pizteko eguna da; hain zuzen ere, argi txiki horiekin amandre Eguzkiari lagundu nahirik bezala negu iluna menperatzen, udaberria erakartzeko eta, udaberriarekin batera, bizia ekartzeko.

Zenbat jairekin hasi den Aratusteekin bukatzen den hilabete labur hau!

Gozatu dezagun!